Από τα 18 είδη «γνήσιας» φώκιας που υπάρχουν σήμερα στη Γη, τα 2 είδη είναι πολύ σπάνια. Είναι οι φώκιες Monachus ή φώκιες Μοναχοί, που μοιάζουν πολύ μεταξύ τους και που θεωρούνται από τους επιστήμονες ως οι αρχαιότερες φώκιες του πλανήτη. Πριν από μισό αιώνα υπήρχε και ένα τρίτο είδος φώκιας Μοναχού που εξαφανίστηκε πριν προλάβουν οι άνθρωποι να το βοηθήσουν.

Τα δύο είδη Monachus που επιβιώνουν σήμερα είναι η φώκια της Μεσογείου Monachus monachus και η φώκια της Χαβάης Monachus schauinslandi. Το τρίτο είδος που εξαφανίστηκε ήταν η φώκια της Καραϊβικής Monachus tropicalis.

Η Monachus tropicalis έγινε γνωστή στους Ευρωπαίους πριν από 500 περίπου χρόνια, όταν ο Χριστόφορος Κολόμβος, ο μεγάλος αυτός θαλασσοπόρος, ταξιδεύοντας προς την Αμερική, είδε για πρώτη φορά τέτοιες φώκιες να κολυμπούν στα νερά της Καραϊβικής, κοντά στην Κούβα. Το πιο πιθανό είναι να ξαφνιάστηκε βλέποντας το πόσο έμοιαζαν με τη Μεσογειακή φώκια που σίγουρα θα είχε συναντήσει στα μέχρι τότε ταξίδια του. Οι άνθρωποι, βλέποντας πόσες πολλές είναι αυτές οι φώκιες, άρχισαν να τις εξολοθρεύουν μαζικά για να τις εκμεταλλευτούν με αποτέλεσμα να τις εξαφανίσουν. Το 1952 ήταν η τελευταία φορά που είδαν τέτοιες φώκιες. Για να σιγουρευτούν μάλιστα οι επιστήμονες ότι δεν υπάρχουν πια, έκαναν το 1997 μια μεγάλη έρευνα ρωτώντας του ψαράδες της Καραϊβικής. Κανείς δεν τις έβλεπε πια.  

Από τις δύο Monachus που σώζονται σήμερα εκείνη που κινδυνεύει πιο πολύ είναι η Μεσογειακή φώκια. Έχουν απομείνει μόνο 400-500 Monachus monachus και γι’ αυτό προστατεύονται αυστηρά από τις χώρες που τις φιλοξενούν.

Οι φώκιες της Χαβάης είναι σε καλύτερη μοίρα από τις Μεσογειακές φώκιες. Υπάρχουν περίπου 1500 τέτοιες φώκιες που ζουν σε μικρά ηφαιστειογενή νησάκια κοντά στη Χαβάη. Πιο παλιά τις θανάτωναν για το κρέας, το δέρμα και το λίπος τους μέχρι που, στις αρχές του αιώνα, οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι κινδύνευαν να εξαφανιστούν τελείως. Έτσι, η κυβέρνηση των Η.Π.Α. πήρε αυστηρά μέτρα και τώρα πια, οι μόνοι εχθροί τους είναι οι καρχαρίες .

Το όνομά Monachus το πήραν από το χρώμα τους αλλά και τις δίπλες που κάνει το δέρμα τους στο λαιμό θυμίζουν το χρώμα και τις πτυχές που έχουν τα ράσα των καθολικών μοναχών.

Και τα τρία αυτά είδη έχουν αρκετές ομοιότητες μεταξύ τους επειδή προήλθαν από ένα κοινό πρόγονο που ζούσε στο Βόρειο Ατλαντικό Ωκεανό. Aπό ’κει εξαπλώθηκαν πιο νότια, στην Καραϊβική και τη Μεσόγειο Θάλασσα Κάποιες από αυτές τις φώκιες πέρασαν και στον Ειρηνικό Ωκεανό από το θαλάσσιο άνοιγμα που πιστεύεται ότι υπήρχε τότε στην Κεντρική Αμερική και εγκαταστάθηκαν στα νησιά της Χαβάης. Αν μπορούσαμε να τραβήξουμε μια νοητή γραμμή από τη Μεσόγειο μέχρι την Καραϊβική και μετά τη Χαβάη θα βλέπαμε ότι αυτή η γραμμή είναι σχεδόν μια ευθεία. και ότι και τα τρία είδη Μοναχών εξαπλώνονται πάνω κάτω στο ίδιο γεωγραφικό πλάτος όπου τα νερά είναι πιο ζεστά. Οι φώκιες Μοναχοί είναι από τις λίγες φώκιες που ζουν σε ζεστά νερά.

Θα αναρωτιέστε βέβαια γιατί αυτές οι φώκιες αφού έχουν κοινό πρόγονο και μοιάζουν μεταξύ τους δεν αποτελούν ένα μόνο είδος με το ίδιο όνομα. Γιατί όταν εγκαταστάθηκαν στα καινούργια τους μέρη τα οποία απέχουν πολλές χιλιάδες χιλιόμετρα μεταξύ τους, οι πληθυσμοί τους απομονώθηκαν και απέκτησαν καινούργια χαρακτηριστικά και συνήθειες. Έτσι, οι Μονάχους, εκτός από ομοιότητες παρουσιάζουν και διαφορές.

Τις μεγαλύτερες διαφορές τις παρουσιάζει η Μεσογειακή φώκια, ενώ η φώκια της Καραϊβικής και η φώκια της Χαβάης έμοιαζαν περισσότερο μεταξύ τους. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το χρώμα των μωρών τους. Τα μικρά  της Monachus monachus γεννιούνται μαύρα και έχουν ένα λευκό μπάλωμα στην κοιλιά ενώ τα μωρά της Monachus schauinslandi γεννιούνται τελείως μαύρα.

 

ΠΟΥ ΖΕΙ ΚΑΙ ΤΙ ΤΡΩΕΙ

Ο βιότοπος της Μεσογειακής φώκιας, ο τόπος δηλαδή που ζει και μεγαλώνει τα παιδιά της,  είναι οι ακτές μας και η θάλασσα γύρω από αυτές. Τα πιο παλιά χρόνια, τότε που οι ακτές ήταν πιο ερημικές, οι φώκιες έβγαιναν στις μεγάλες παραλίες όπου τους άρεσε να λιάζονται, να ξεκουράζονται και να γεννούν τα παιδιά τους πάνω στις αμμουδιές. Στην εποχή μας όμως, η ενόχληση που δέχεται από τους ανθρώπους στις παραλίες είναι πολύ μεγάλη και έτσι, αναζητά πιο ερημικά μέρη με σπηλιές όπου μπορεί να  κρυφτεί και να γεννήσει τα μικρά της με ασφάλεια. Βέβαια, μη φανταστείτε ότι θα συναντήσετε φώκια σε όποια θαλασσινή σπηλιά και αν μπείτε μέσα. Δεν κάνουν όλες οι σπηλιές για σπίτι τους γι’ αυτό και τις διαλέγουν πολύ προσεκτικά. Θα πρέπει οπωσδήποτε να έχουν στο εσωτερικό τους κάποιες μικρές παραλίες ώστε να μπορούν να ξεκουράζονται εκεί. Ειδικά όταν θέλουν να γεννήσουν, διαλέγουν σπηλιές με μεγάλο βάθος, ώστε τα κύματα να μην φτάνουν τα μικρά και τα  πνίξουν.

Οι φώκιες επισκέπτονται τις σπηλιές τους κάθε μέρα. Τους πιο ζεστούς μήνες του χρόνου περνάνε το μεγαλύτερο μέρος της μέρας στη θάλασσα και πηγαίνουν στη σπηλιά τους κατά το σούρουπο όπου μένουν όλο το βράδυ για να ξεκουραστούν και να κοιμηθούν. Το χειμώνα όμως που το κρύο είναι πιο τσουχτερό και οι καιρικές συνθήκες πιο άσχημες, μένουν στις σπηλιές τους πιο πολύ χρόνο ακόμα και κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Μέσα σε μία σπηλιά δεν θα δούμε πολλές φώκιες μαζί. Συνήθως ζουν σε μικρές ομάδες των 4-5 ατόμων το πολύ. Υπάρχει όμως και μια αποικία Μεσογειακής φώκιας στη Μαυριτανία όπου στην ίδια σπηλιά ζουν πάνω από 50-60 φώκιες μαζί. Αυτό μας δείχνει ότι ίσως κάποτε αυτά τα ζώα να ζούσαν σε μεγάλες ομάδες και ότι η συμπεριφορά τους μπορεί να άλλαξε εξαιτίας της καταδίωξης του ανθρώπου. Άρχισαν να σκορπίζουν σε πιο πολλές και μικρές ομάδες έτσι ώστε να κρύβονται.πιο εύκολα και να αποφεύγουν τη μαζική εξόντωση.

Στα μέρη που διαλέγουν να ζήσουν οι φώκιες η θάλασσα είναι πάντα πιο καθαρή και υπάρχει συνήθως αρκετή τροφή ώστε να μην χρειάζεται να απομακρύνονται από τις σπηλιές τους. Προτιμούν να βουτούν, να δροσίζονται και να κυνηγούν στα πιο ρηχά νερά.  Είναι πολύ σπάνιο να δούμε φώκια στην ανοιχτή θάλασσα. Ο μόνος σοβαρός λόγος για να ταξιδέψουν πιο μακριά είναι αν τις ενοχλήσουν οι άνθρωποι ή αν υπεραλιεύσουν την περιοχή τους και δεν βρίσκουν αρκετή τροφή. Αν χρειαστεί πάντως, μπορούν να διανύσουν μέσα σε μια μέρα αρκετές δεκάδες χιλιόμετρα.

.  

Η φώκια δεν φαίνεται να είναι πολύ δύσκολή στο θέμα του φαγητού. Τρώει σχεδόν όλα τα είδη ψαριών,  έχει όμως αδυναμία στα κεφαλόποδα, δηλαδή στα χταπόδια, τα καλαμάρια και τις σουπιές, που είναι μαλακά και νόστιμα. Και οι σαλάτες όμως δεν λείπουν από το μενού της. Γεύεται πότε πότε ορισμένα φύκια που τη βοηθούν στη (χώνεψη) σωστή λειτουργία του πεπτικού της συστήματος.

Η φώκιες πάνε το φαγητό τους αμάσητο κάτω, μην φανταστείτε όμως πως πρόκειται για τίποτε λαίμαργα ζώα. Τρώνε μόνο όσο τους χρειάζεται για να ζήσουν. Δεν μπορούν να μασήσουν την τροφή τους επειδή τα δόντια τους είναι μυτερά, όπως όλων των Σαρκοφάγων άλλωστε. Έτσι, τα χρησιμοποιούν  μόνο για να πιάσουν και να σκοτώσουν τη λεία τους. Μετά την καταπίνουν ολόκληρη ή το πολύ πολύ την κόβουν σε μικρότερα κομμάτια αν πρόκειται για κάποιο μεγάλο χταπόδι ή ψάρι. Πριν φάνε τα ψάρια τα τινάζουν πρώτα για να φύγουν τα εντόσθια και μετά τα καταπίνουν ολόκληρα με τα λέπια και τα κόκαλα! Τα χταπόδια τα χτυπάνε συνήθως στην επιφάνεια του νερού μέχρι να πεθάνουν.

Αν βρεθούν σε ρυπασμένη θάλασσα μπορεί να αρρωστήσουν ή να πεθάνουν επειδή περνούν στον οργανισμό τους μέσω της τροφικής αλυσίδας διάφορες τοξικές ουσίες. Γι’ αυτό αποφεύγουν τα βρώμικα νερά.και θεωρούνται από τους επιστήμονες δείκτες της υγείας της θάλασσας.

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ

Η Μεσογειακή Φώκια, σαν θηλαστικό ζώο που είναι, γεννάει κατευθείαν μικρά και όχι αυγά όπως κάνουν τα υπόλοιπα ζώα. 

Οι θηλυκές φώκιες μόλις γίνουν 4-5 ετών ωριμάζουν σεξουαλικά και είναι έτοιμες να ζευγαρώσουν και να γεννήσουν. Τα αρσενικά ωριμάζουν σε μεγαλύτερη ηλικία, περίπου 7 ετών. Το ζευγάρωμα γίνεται συνήθως μέσα στο νερό και μετά ο αρσενικός, που δεν του αρέσει και πολύ η ιδέα της οικογένειας, εγκαταλείπει τη θηλυκιά η οποία θα πρέπει να μεγαλώσει μόνη το μωρό της

Η εγκυμοσύνη της θηλυκιάς Monachus monachus διαρκεί περίπου 10 μήνες, λίγο περισσότερο δηλαδή από του ανθρώπου και ο θηλασμός του μωρού 6-8 εβδομάδες. Τα περισσότερα μικρά γεννιούνται το Φθινόπωρο. Συνήθως γεννιέται ένα μόνο μικρό κάθε φορά, υπάρχουν όμως και σπάνιες περιπτώσεις όπου μπορεί να γεννηθούν δίδυμα.  Μερικές φώκιες γεννούν κάθε χρόνο ενώ κάποιες άλλες κάθε δεύτερο.

Τα φωκάκια γεννιούνται με ανοιχτά μάτια και πολύ πλούσια γούνα που τα βοηθάει να ζεσταίνονται τους πρώτους μήνες της ζωής τους που δεν έχουν λίπος κάτω από το δέρμα τους. Το χρώμα της γούνας τους είναι σκούρο καφέ, ή μαύρο και στην κοιλιά έχουν μία λευκή ή κιτρινωπή κηλίδα που είναι διαφορετική σε κάθε φωκάκι. Μετά από μερικές εβδομάδες η μωρουδιακή γούνα πέφτει και στη θέση της βγαίνει ένα πιο κοντό τρίχωμα λιγότερο σκούρο.

Τα φωκάκια όταν γεννιούνται ζυγίζουν 15-20 κιλά και έχουν μήκος περίπου 1 μέτρο. Παρόλο που ξέρουν να κολυμπούν από την πρώτη μέρα της γέννησής τους δεν μπαίνουν στο νερό πριν περάσουν μερικές ημέρες. Έτσι δεν κινδυνεύουν να πνιγούν από τις κακοκαιρίες που ξεκινάνε τους πρώτους φθινοπωρινούς μήνες.

Τον πρώτο καιρό τα μικρά είναι πολύ συνδεδεμένα με τη μητέρα τους που τα θηλάζει, τα βοηθά στο κολύμπι και τα διδάσκει πώς να κυνηγούν την τροφή τους. Ένας καλός τρόπος για να τα μάθουν όλα αυτά είναι και το παιχνίδι Οι μικρές φώκιες είναι πολύ παιχνιδιάρες και το πιο συνηθισμένο παιχνίδι τους είναι το θήραμά τους πριν το φάνε. Όταν γίνουν ανεξάρτητες και ωριμάσουν σεξουαλικά, φεύγουν από την μητέρα τους και πάνε να ζήσουν αλλού για να δημιουργήσουν τη δική τους οικογένεια. Αυτό είναι πολύ σωστό ώστε να μην ζευγαρώνουν μεταξύ τους οι φώκιες που συγγενεύουν.

ΚΙΝΔΥΝΟΙ

 

Οι Μεσογειακές φώκιες δεν άρχισαν να λιγοστεύουν από τη μια μέρα στην άλλη. Παρακολουθώντας την πορεία τους στο χρόνο, μέσα από ανασκαφές και αρχαία κείμενα, μαθαίνουμε πως ήδη οι παλαιολιθικοί άνθρωποι τις χρησιμοποιούσαν για το δέρμα και το κρέας τους. Δεν σκότωναν όμως μεγάλους αριθμούς από φώκιες παρά μόνο όσες τους χρειάζονταν για να ζήσουν. Έτσι, δεν δημιούργησαν πρόβλημα στους πληθυσμούς τους. Κατά τους αρχαίους χρόνους (    ), το κυνήγι της Μεσογειακής φώκιας για τη γούνα, το λίπος και το κρέας της συνεχίστηκε, και πάλι σε μικρούς αριθμούς, κυρίως από τους πιο φτωχούς ανθρώπους. Η μεγάλη συρρίκνωση του πληθυσμού της φαίνεται ότι ξεκίνησε κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους (   ) όπου το εμπόριο γύρω από τη Μεσογειακή φώκια αναπτύχθηκε έντονα και ολόκληρα κοπάδια φώκιας εξολοθρεύτηκαν. Έτσι, τον 3ο-4ο μ.Χ. αιώνα οι Μεσογειακές φώκιες είχαν ήδη μειωθεί πολύ. Τους τελευταίους αιώνες, το εμπόριο άρχισε σιγά σιγά να μειώνεται και να εμφανίζονται άλλοι κίνδυνοι που φτάνουν μέχρι τις μέρες μας.

Ο πιο σημαντικός κίνδυνος είναι το κυνήγι της από τους ψαράδες επειδή προκαλεί ζημιές στα δίχτυα και τα παραγάδια τους και παίρνει τα ψάρια. Ο λόγος που το κάνει αυτό είναι γιατί δυσκολεύεται να βρει αρκετή τροφή επειδή τα μεγάλα αλιευτικά καϊκια όπως είναι τα γρι-γρι και οι ανεμότρατες, μαζεύουν καθημερινά τεράστιες ποσότητες ψαριών με αποτέλεσμα να έχουν απομείνει ελάχιστα αλιεύματα στη θάλασσα.

 Ένας άλλος κίνδυνος είναι η ανάπτυξη του τουρισμού. Για να χτίσουμε καινούργια σπίτια και ξενοδοχεία κοντά στη θάλασσα και να φτιάξουμε μαρίνες για τα σκάφη μας, καταστρέφουμε συνέχεια τις ακτές που φωλιάζει και γεννάει. Επίσης, όπου πηγαίνει πολύς κόσμος υπάρχει μεγάλη ρύπανση και θόρυβος. Οι φώκιες είναι πολύ ευαίσθητες στο θόρυβο και την ενόχληση. Αν ακούσουν κάποιο ξαφνικό θόρυβο κοντά στη σπηλιά τους μπορεί να αποβάλλουν εάν είναι έγκυες, ή να φύγουν και να αναζητήσουν καινούργια καταφύγια πολλές φορές εκτεθειμένα στις καιρικές συνθήκες και ακατάλληλα για τα μικρά  που μπορεί να πνιγούν ή  να χτυπήσουν από τα κύματα πάνω στα βράχια και τις πέτρες. Γι΄αυτό όταν επισκεπτόμαστε μια περιοχή δεν πρέπει να πλησιάζουμε τις σπηλιές και να ενοχλούμε.  

Η ρύπανση είναι επίσης ένα σοβαρό προβλήματα. Τα σκουπίδια που πετάμε -πλαστικά, χαρτιά, γυαλιά, μέταλλα- παγιδεύουν τα ζώα ή καταλήγουν στο στομάχι τους με αποτέλεσμα να πεθαίνουν πολλά από αυτά. Οι χημικές ουσίες από τα εργοστάσια, πετρέλαια, φυτοφάρμακα, απορρυπαντικά, κ.ά.- συσσωρεύονται στο σώμα τους μέσω των τροφικών αλυσίδων με αποτέλεσμα να εξασθενεί η άμυνα του οργανισμού τους και να προσβάλλονται εύκολα από αρρώστιες.

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗ MOm

Σε όλη τη Μεσόγειο, εκεί που υπάρχουν ακόμα φώκιες, υπάρχουν και άνθρωποι που τις προστατεύουν. Στην Ελλάδα, η Οργάνωση που ασχολείται αποκλειστικά με την προστασία της Monachus monachus είναι η MOm.

 

Η MOm ή αλλιώς Εταιρία για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής Φώκιας, είναι μια μη κερδοσκοπική οικολογική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1988 με σκοπό να προστατέψει εκτός από την ίδια τη φώκια και το θαλάσσιο οικοσύστημα που είναι το σπίτι της. Η επιβίωσή της εξαρτάται από τις καθαρές θάλασσες, την άφθονη τροφή και την ύπαρξη ήσυχων ακτών και σπηλιών για να μπορεί να αναπαράγεται.

Για να το πετύχει αυτό, η MOm προσπαθεί να δημιουργήσει Θαλάσσια Πάρκα. Τα Θαλάσσια Πάρκα δεν είναι περιφραγμένες περιοχές όπου μέσα ζουν αιχμάλωτες φώκιες αλλά είναι μέρη που οι ίδιες οι φώκιες έχουν διαλέξει να ζήσουν Αυτά τα μέρη προστατεύονται με νόμο και οι άνθρωποι που τα επισκέπτονται θα πρέπει να συμπεριφέρονται με μεγάλη προσοχή. Δεν θα πρέπει να ρυπαίνουν, να ψαρεύουν όπου θέλουν, να ανάβουν φωτιές και να συλλέγουν φυτά και ζώα από τη στεριά και τη θάλασσα αλλιώς θα έχουν κυρώσεις. Τέτοια θαλάσσια Πάρκα υπάρχουν στις Βόρειες Σποράδες και στη Ζάκυνθο αλλά η MOm προσπαθεί να δημιουργήσει και σε άλλα μέρη της Ελλάδας.

Σεβασμός όμως δεν θα πρέπει να υπάρχει μόνο για τις προστατευόμενες περιοχές αλλά για ολόκληρο το φυσικό περιβάλλον. Γι’ αυτό και η MOm, ενημερώνει συνεχώς τον κόσμο ενώ από το 1990 κάνει προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στα σχολεία της Ελλάδας και προσπαθεί να ενημερώνει και να ευαισθητοποιήσει τους μικρούς της φίλους μέσα από προβολές, βιβλία,  παιχνίδια και άλλες δραστηριότητες.

Ένα άλλο σημαντικό βήμα για τη σωτηρία της Monachus monachus είναι η ίδρυση από τη MOm το 1990 του Κέντρου Περίθαλψης και Επανένταξης της Μεσογειακής φώκιας στην Αλόννησο που περιθάλπει ορφανές, άρρωστες ή τραυματισμένες φώκιες. Οι περισσότεροι φιλοξενούμενοί του Κέντρου είναι μικρά φωκάκια που παρασέρνονται από τα κύματα μακριά από τις σπηλιές τους με αποτέλεσμα να χάνουν τις μητέρες τους και να κινδυνεύουν από ασιτία. Μέχρι σήμερα έχουν φιλοξενηθεί στο Κέντρο και απελευθερωθεί με επιτυχία 18 φώκιες μονάχους μονάχους.

Advertisements